Uczestnicy wyjazdu studyjnego Polskiego Towarzystwa Różanego rozpoczęli swój program wyjazdu w dniu 19 czerwca 2026r. od Skierniewic i wizyty w Instytucie Ogrodnictwa – Państwowego Instytutu Badawczego, gdzie zostaliśmy zaproszeni przez prof. dr hab. Bożenę Matysiak Zastępcę Dyrektora ds. Naukowych, a jednocześnie Prezes Polskiego Towarzystwa Różanego. Siedziba Instytutu mieści się w Pałacu Prymasowskim. To dawna rezydencja arcybiskupów gnieźnieńskich i prymasów Polski. Wzniesiony w latach 1610–1619 z inicjatywy prymasa Wojciecha Baranowskiego, przez kolejne stulecia był wielokrotnie przebudowywany, osiągając swój klasycystyczny wygląd pod koniec XVIII wieku. W pałacu gościli królowie, dyplomaci i wybitne postacie polskiej historii, a ostatnim prymasem rezydującym w Skierniewicach był Ignacy Krasicki. Po okresie zaborów obiekt stał się własnością państwa, a dziś mieści się w nim siedziba Instytutu Ogrodnictwa – Państwowego Instytutu Badawczego, dzięki czemu historyczna rezydencja nadal służy rozwojowi polskiej nauki i ogrodnictwa.
Instytut Ogrodnictwa jest placówka naukową, a realizowany tutaj program badawczy obejmuje wszystkie zagadnienia związane z produkcją ogrodniczą. Zakres działalności dotyczy zarówno badań nad biologicznymi podstawami produkcji owoców, warzyw i roślin ozdobnych, jak i biotechnologii, genetyki i hodowli twórczej roślin ogrodniczych, a także agrotechniki, fitopatologii, entomologii, szkółkarstwa i ochrony zasobów genowych roślin ogrodniczych, uprawy grzybów jadalnych, przetwórstwa i przechowalnictwa owoców i warzyw, bezpieczeństwa żywności, agroinżynierii, ekonomiki i marketingu. Z uwagi na to, że większość gatunków roślin ogrodniczych jest owadopylna, bardzo duże znaczenie ma pszczelnictwo. W jednostce prowadzone są badania z zakresu hodowli pszczół, technologii pasiecznych, jakości produktów pszczelich oraz zapylania roślin.
Instytut Ogrodnictwa ściśle współpracuje z przedsiębiorcami i szkółkarzami wykonując szereg zleceń np. przedrejestracyjne badanie skuteczności środków ochrony roślin, ocena nowych środków, wykonuje ekspertyzy m. innymi dla Policji w zakresie badania materiału genetycznego róż licencjonowanych w celu potwierdzenia nadużyć w tym zakresie, dla firm produkujących materiał szkółkarski rozmnaża niektóre rośliny in vitro w celu zapewnienia większej ich dostępności, szybszej produkcji itp.
Tradycje nauk ogrodniczych w Skierniewicach sięgają 20-lecia międzywojennego, ale ostatnie 70 lat to czas kiedy nauki ogrodnicze rozwijały się szczególnie prężnie. Obecny Instytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy został utworzony 1 stycznia 2011 r. na bazie Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa oraz Instytutu Warzywnictwa. Siedzibą Centrali Instytutu jest Pałac Prymasowski, zbudowany przed czterystu laty w centrum Skierniewic i przekazany placówkom naukowym po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. W obiekcie tym funkcjonowało na początku lat 50. Kierownictwo Instytutu Sadownictwa, a w latach 1964-2010 Instytutu Warzywnictwa, dlatego można uznać za symbolicznym fakt, że obecnie Pałac Prymasowski jest siedzibą Dyrekcji Instytutu Ogrodnictwa – PIB, powstałego w wyniku ich połączenia.
Instytutowi Ogrodnictwa – PIB (The National Institute of Horticultural Research) przyświeca wciąż ten sam cel, jaki przed laty był myślą przewodnią działań Założycieli pierwszych instytutów, Panów Profesorów Szczepana A. Pieniążka i Emila Chroboczka – a jest nim praca na rzecz dynamicznego rozwoju polskiego ogrodnictwa. Przez ponad pół wieku zmieniły się jednak realia gospodarcze, zatem i Instytut musiał zmienić formy swojego działania. Bieżąca działalność nie dotyczy już podstawowych problemów związanych z zakładaniem sadów, ogrodów i upraw warzywnych, ale efektywności produkcji ogrodniczej, jakości i bezpieczeństwa pozyskiwanej żywności, otwierania nowych rynków zbytu dla polskich produktów, nowych technologii ich przechowywania i przetwarzania. Współpracuje w tym zakresie zarówno z administracją państwową, jak i bezpośrednio z przedstawicielami sektora ogrodniczego.
W latach 1950–1951 Ministerstwo Rolnictwa podjęło decyzję o decentralizacji nauki rolniczej i tworzeniu wyspecjalizowanych instytutów, w tym Instytutu Sadownictwa. Zadanie utworzenia tej jednostki powierzono Profesorowi Pieniążkowi. Instytut został powołany do życia 24 stycznia 1951 roku, a Profesor został mianowany jego dyrektorem. Kadra naukowa Instytutu składała się wówczas z 17 pracowników zatrudnionych w Skierniewicach i 45 inżynierów i magistrów zatrudnionych w terenowych zakładach doświadczalnych.
Szczytnym celem Profesora było upodobnienie polskiego sadownictwa do nowoczesnego sadownictwa amerykańskiego, a cel ten zamierzał osiągnąć poprzez ograniczenie liczby uprawianych odmian, usunięcie z sadów upraw współrzędnych (zboża i rośliny okopowe), wymianę drzew wysokopiennych na niskopienne, owocujące wcześniej i łatwiejsze do pielęgnacji, ograniczenie zjawiska przemiennego owocowania, prawidłową walkę z chorobami i szkodnikami, ograniczającymi plonowanie sadów.
Profesor E. Chroboczek był uznawany w kraju za najwybitniejszego specjalistę w dziedzinie przechowalnictwa warzyw. Wiele czasu i uwagi poświęcał też zagadnieniom jakości warzyw i przetwarzaniu oraz innym aspektom technologii produkcji warzyw. Profesor inicjował też badania nad mało znanymi gatunkami warzyw i ich wprowadzeniem do uprawy. Dotyczyło to takich gatunków jak papryka, oberżyna, skorzonera, brokuł, endywia, sałata krucha, jarmuż, kukurydza cukrowa.
Na parterze budynku znajduje się Sala Zielona, która zachwyca subtelną elegancją. Jej największym skarbem są doskonale zachowane XVIII-wieczne stiuki – delikatne ornamenty roślinne, girlandy i klasycystyczne dekoracje sufitu. Najbardziej charakterystycznym elementem są trofea militarne – bardzo popularny motyw dekoracyjny: tarcze, hełmy, zbroje, halabardy, sztandary, gałązki laurowe i dębowe, symbolizujące zwycięstwo, odwagę i chwałę.
Choć dziś odbywają się tu konferencje i szkolenia Instytutu Ogrodnictwa, wnętrze nadal przypomina czasy, gdy Pałac Prymasowski był jedną z najważniejszych rezydencji dostojników Rzeczypospolitej. Dziś pomieszczenie nazywane jest Zieloną Salą, dawniej Sala Myśliwska. Symbolika militarna przypomina, że Pałac Prymasowski był nie tylko rezydencją duchownych, ale także miejscem przyjmowania monarchów, dyplomatów i najwyższych urzędników Rzeczypospolitej. W XVIII wieku prymasi pełnili bowiem funkcję interreksów – zastępowali króla w okresie bezkrólewia i odgrywali istotną rolę w życiu państwa. Dlatego dekoracje odwołujące się do władzy, prestiżu i chwały były tu jak najbardziej uzasadnione. Jednocześnie motywy zwierzęce nawiązują do polowań.
Z Pałacu Prymasowskiego udaliśmy się do kolejnego obiektu Centrum Innowacyjnych i Zrównoważonych Technologii Ogrodniczych (CIZTO) – najnowocześniejszy kompleks badawczo-laboratoryjny Instytutu Ogrodnictwa – PIB. Oddany do użytku w 2024 roku obiekt powstał z myślą o prowadzeniu interdyscyplinarnych badań nad przyszłością ogrodnictwa, łącząc specjalistów z różnych dziedzin nauki w jednym miejscu.
Kompleks tworzą budynek główny z nowoczesnymi laboratoriami i zapleczem badawczym oraz budynek techniczny. W jego wnętrzach znajdują się laboratoria biologii molekularnej, kultur in vitro, mikrobiologii, fizjologii roślin, analiz gleb i podłoży, a także pracownie wyposażone w najnowocześniejszą aparaturę analityczną. Ważnym elementem CIZTO jest również przestrzeń typu „Living Lab” (żywe laboratorium), w której naukowcy współpracują z producentami i przedsiębiorcami nad praktycznym wdrażaniem nowych technologii.
Badania prowadzone w CIZTO koncentrują się na najważniejszych wyzwaniach współczesnego ogrodnictwa: ograniczaniu skutków zmian klimatu i suszy, ochronie roślin przed chorobami i szkodnikami, hodowli nowych odmian, zmniejszaniu zużycia pestycydów i wody oraz opracowywaniu biologicznych metod poprawy jakości gleb. Dzięki temu Centrum należy dziś do najważniejszych ośrodków badań ogrodniczych w Polsce i stanowi partnera dla nauki oraz całej branży ogrodniczej. To właśnie w takich laboratoriach prowadzone są badania, które w przyszłości mogą zaowocować powstaniem nowych odmian róż, bardziej odpornych na choroby, suszę i zmieniające się warunki klimatyczne, a także ograniczyć konieczność stosowania chemicznych środków ochrony roślin.
Rozpoczęliśmy od wykładu Bożeny Matysiak, która zaprezentowała 10 letnią historię Polskiego Towarzystwa Różanego.
Po wykładzie grupę podzielono na dwie części i rozpoczęliśmy zwiedzanie specyficznych laboratoriów, które nie są dużymi pomieszczeniami. Odwiedziliśmy Laboratorium in vitro – przewodnik Waldemar Kiszczak, Laboratorium Biotechnologii – przewodnik D.Wójcik, Justyna Trzeciak
Rozmnażanie roślin metodą in vitro polega na uzyskaniu wielu nowych roślin z niewielkiego fragmentu rośliny matecznej w sterylnych warunkach laboratoryjnych. Proces przebiega w kilku etapach:
1. Pobranie materiału roślinnego – z zdrowej rośliny pobiera się niewielki fragment pędu, pąka lub merystemu.
2. Sterylizacja – materiał jest dokładnie odkażany, aby usunąć bakterie i grzyby, które mogłyby zniszczyć kulturę.
3. Założenie kultury – fragment rośliny umieszcza się na sterylnej pożywce zawierającej składniki odżywcze, cukry oraz odpowiednio dobrane hormony roślinne.
4. Namnażanie – w kontrolowanych warunkach temperatury i oświetlenia z jednego fragmentu wyrasta wiele nowych pędów. Ten etap można wielokrotnie powtarzać, uzyskując setki lub nawet tysiące identycznych roślin.
5. Ukorzenianie – młode pędy przenosi się na pożywkę pobudzającą rozwój korzeni.
6. Aklimatyzacja – ukorzenione rośliny wyjmuje się z naczyń laboratoryjnych i stopniowo przyzwyczaja do warunków panujących w szklarni, a następnie na zewnątrz.
Ciekawostka: z jednego pąka róży w ciągu roku można uzyskać nawet kilka tysięcy genetycznie identycznych sadzonek. Metoda in vitro pozwala również rozmnażać odmiany trudne do ukorzenienia tradycyjnymi sposobami oraz otrzymywać materiał wolny od wirusów i innych patogenów. Dlatego jest powszechnie wykorzystywana przez nowoczesne szkółki i hodowców róż.
nie wszystkie jednak rośliny nadają się do takiego rozmnażania, gdyż uzyskane sadzonki nie są trwałe. Naukowcy jednak pracują …
Jednym z najbardziej imponujących miejsc odwiedzonych podczas wizyty było Regionalne Centrum Bioróżnorodności Ogrodniczej, które zaprezentował nam M.Chojnowski. To ogromny, nowoczesny kompleks laboratoryjno-techniczny, wyposażony w specjalistyczną aparaturę wykorzystywaną do badań nad zachowaniem i ochroną zasobów genetycznych roślin ogrodniczych. W jego wnętrzach znajdują się m.in. komory chłodnicze do długoterminowego przechowywania materiału roślinnego, laboratoria analiz genetycznych oraz urządzenia służące do dokumentowania i oceny tysięcy odmian.
Centrum pełni niezwykle ważną rolę w ochronie bioróżnorodności. Gromadzi i zabezpiecza kolekcje roślin sadowniczych, warzywnych, ozdobnych i zielarskich, stanowiące cenne źródło materiału dla hodowców i naukowców. Dzięki temu możliwe jest zachowanie dla przyszłych pokoleń wielu historycznych odmian oraz genów odpowiadających za odporność roślin na choroby
Kolejny punkt wycieczki to Ogród Demontracyjny Bioróżnorodności – oprowadza nas Dorota Kruczyńska, a Kolekcję róż zwiedzamy w towarzystwie Bożeny Matysiak, Grażyny Soiki i Joanny Dudek.
Ruszamy dalej – kierunek Nieborów
PTR